لم يقصد حال در صورت اوّل كه سراسر اجبار و الجاء بوده عقاب قبيح است و در قسم ثانى عقاب قبيح نيست و امّا در قسم ثالث هم عقاب قبيح است پس عقاب منوط به امر غير اختيارى باشد قبيح است ولى عدم العقاب منوط به امر غير اختيارى باشد قبحى ندارد . سپس مرحوم شيخ شواهدى ذكر مىكنند مبنى بر اينكه امر غير اختيارى در قلت و كثرت ثواب يا عقاب دخالت دارد تا اين استبعاد شما مرتفع شود شاهد اوّل : روايات مىگويد : من سنّ سنة حسنة كان له مثل اجر من عمل بها حال در خارج دو نفر مسجد يا مدرسه علميه ساختند به نيت اينكه هركسى مىآيد در آن مكان نماز يا درس مىخواند براى مؤسس هم ثوابى باشد ولى اتفاقا در يكى از دو مسجد هزاران نفر اقامه نماز مىكنند آن هم به جماعت ولى در مسجد ديگر جمع قليلى نماز مىخوانند آن هم به فرادا مثلا حال واضح است كه مسجدى كه جمعيّت در آن زياد است ثواب مؤسس آن هم زيادتر است ، مشاهده مىفرمائيد كه كثرت و قلت جمعيّت در اختيار مؤسس نيست بلكه امرى اتفاقى و خارج از اختيار است و لكن همين امر غير اختيارى تأثير گذاشته در زيادى و نقصان ثواب . شاهد دوّم : روايات مىگويد : من سن سنة سيئة كان له مثل وزر من عمل بها ، حال در خارج دو نفر هر دو شرابخانه و يا مركز فساد ديگرى را دائر كردند ازقضا در يكى از دو مركز شب و روز فساد انجام مىگيرد ولى در ديگرى هفته‌اى يا ماهى يك‌بار عمل فساد صورت مىگيرد خوب پيدا است كه مؤسس اوّل جرمش سنگين‌تر است از دوّمى باز هم مشاهده مىكنيد كه استقبال جمعيت از يك مركز و عدم تجمّع آنها در مركز ديگر با اينكه امرى خارج از اختيار مؤسس اصلى است مع‌ذلك در كثرت و قلت عقاب او مؤثر است . شاهد سوم : روايات مىگويد : انّ للمصيب اجرين و للمخطئ اجر واحد يعنى